Công bình cho người phụ nữ đẹp nhất thế giới

Trước lúc The Odyssey trình làng ở các rạp chiếu vào ngày 17/7, một cuộc chiến khác đã nổ ra, trên mạng. Khi Lupita Nyong'o được công bố sẽ thủ vai Helen thành Troy, những tiếng la ó vang lên tức thì. Matt Walsh, một nhà bình luận chính trị, tuyên bố Nyong'o không thể là "người phụ nữ đẹp nhất thế gian". Elon Musk bảo đây là lựa chọn để chiều lòng tiêu chí đa dạng của giải Oscar. Người ta lôi Homer ra làm chứng: Helen phải "tóc vàng", phải "da trắng", phải là chuẩn mực nhan sắc của văn minh phương Tây.

Mỉa mai sao. Ba nghìn năm sau cuộc chiến thành Troy, người ta vẫn đang đánh nhau vì Helen. Và Nolan, người chưa từng làm gì tình cờ trong suốt cuộc đời làm phim huyền thoại của mình, dường như đã lường trước điều đó.

Có một sự thật trớ trêu là Homer gần như không tả gì về ngoại hình Helen. Giáo sư chuyên ngành văn học cổ điển, Denise McCoskey, trên Slate, chỉ ra rằng các văn bản cổ hiếm khi đặc tả dung mạo nàng. Từ "xanthos" mà người ta vin vào để đòi một Helen tóc vàng nhiều khả năng chỉ một thứ hào quang, một phẩm chất, hơn là màu tóc. Trên các bình gốm Hy Lạp, Helen tóc đen, da trắng, nhưng đó là quy ước chỉ đẳng cấp quý tộc, không phải chứng chỉ nhân chủng học. Và McCoskey kết luận: để Helen nói tiếng Anh còn là một sự "phản bội" nguyên tác lớn hơn nhiều so với việc nàng mang một màu da mà bạn không ưa.

Homer tả Helen bằng đúng câu thần chú "show, don’t tell" của hôm nay. Ông không cho ta một cận cảnh mà ghi lại phản ứng của đàn ông. Trong khúc ba của Iliad, các bô lão thành Troy nhìn nàng đi qua tường thành và thì thầm: một người đàn bà như thế, chẳng trách gì hai dân tộc chịu khổ đau lâu đến vậy. Vẻ đẹp của Helen chưa bao giờ là câu chuyện của da, tóc hay ba vòng. Nó đã, đang và sẽ luôn là cái cớ để biện minh cho những năm ròng chém giết, những thành quách ra tro.

Nói cách khác: Helen phải đẹp chỉ vì cuộc chiến cần một cái cớ. Công thức ấy không của riêng Hy Lạp. Phương Đông cũng thuộc bài này đến mức đúc thành bốn chữ "hồng nhan họa thủy". Nước Ngô sụp đổ, người ta chỉ tay vào Tây Thi, quên rằng Câu Tiễn đã nằm gai nếm mật hai mươi năm để mài một lưỡi gươm. Nhà Chu nghiêng ngả, sử quan đổ cho nụ cười của Bao Tự, như thể U Vương không phải là kẻ tự tay đốt lửa hiệu đem chư hầu ra đùa. Loạn An Lộc Sơn nổ ra, cả triều đình Đường Minh Hoàng không tìm được ai để trị tội ngoài Dương Quý Phi: nàng nhận dải lụa trắng ở gò Mã Ngôi để ba quân nguôi giận, còn nhà vua thì tiếp tục làm vua. Đông hay Tây, đàn ông đều có chung một bản năng: khi thắng, họ dựng tượng; khi thua, họ đi tìm một người đàn bà để tạc vào bia đá tội lỗi.

Một người đàn bà đẹp.

Và đấy là chỗ cao cường của Nolan. Trong phim, Helen của Nyong'o xuất hiện không nhiều. The Hollywood Reporter chê những phân đoạn của nàng "lướt qua như gió thoảng". Nolan không dâng cho khán giả một cảnh khải hoàn nhan sắc nào, không một cú máy nào quỳ xuống trước Helen để xác nhận rằng vâng, nàng xứng đáng để người ta phải giết nhau. Người xem quen với công thức Troy (2004) - nơi Diane Kruger được chiếu sáng như một món trang sức - sẽ hụt hẫng. Nhưng sự hụt hẫng ấy là thủ pháp kể chuyện. Khi bộ phim từ chối chứng nhận vẻ đẹp của Helen, nó rút củi khỏi đáy nồi của toàn bộ huyền thoại được hun đúc suốt mấy ngàn năm: nếu Helen không "đẹp nhất thế gian", thì cuộc chiến đứng trên cái cớ gì? Câu trả lời lơ lửng trong không khí như tro tàn thành Troy, như vẻ mặt ngơ ngác của Odysseus trên bậc thang tới bệ thờ Athena qua diễn xuất để đời của Matt Damon. Chẳng có cớ gì, như chưa bao giờ có. Đàn ông muốn đánh nhau vì… họ thích đánh nhau. Danh dự, của cải, quyền lực và nhan sắc rốt cục chỉ là những cái cớ để phủ lên cái niềm hân hoan man rợ của chiến trận.

Trong nguyên tác của Homer, Helen có một vai trò mà ít ai để ý: người kể chuyện. Ở khúc bốn của Odyssey, khi Telemachus đến Sparta tìm tin cha, chính Helen, chứ không phải Menelaus, kể chàng nghe câu chuyện Odysseus cải trang thành ăn mày lẻn vào thành Troy. Trước khi kể, nàng bỏ vào rượu một thứ thuốc tên nepenthe, thứ "túy sinh mộng tử" giúp xóa mọi đau buồn. Người đàn bà bị quy là nguyên nhân của cuộc chiến lại là người duy nhất có khả năng kể lại nó một cách bình tĩnh, lại còn nhân từ kiểm soát cơn đau của người nghe.

Nolan giữ lại cảnh Sparta, nhưng viết lại lời cho Helen. Trong phim, người ôn lại cơn ác mộng con ngựa gỗ cho Telemachus là Menelaus. Đàn ông kể chuyện đánh nhau, như thường lệ. Còn Helen không kể chiến công của ai cả. Nàng nhờ chàng trai trẻ một việc: về Ithaca, gửi lời xin lỗi tới Penelope, vì hai mươi năm ngồi bên khung cửi vọng phu - tất cả đều khởi nguồn từ cuộc chiến vì nàng.

Đó có thể là câu thoại buồn nhất phim. Người đàn bà chưa từng phát động cuộc chiến nào lại là người duy nhất trong cả sử thi đứng ra nhận lỗi về nó. Và nàng xin lỗi ai? Không phải những người lính, không phải các vị vua, mà là một người đàn bà khác - Penelope, kẻ mất hai mươi năm dệt lụa thuỷ chung. Lời tạ tội cho cuộc chiến của đàn ông được chuyển từ một người đàn bà sang một người đàn bà. Còn những kẻ vung gươm thì đã kịp phong mình làm anh hùng.

Nolan còn khắc lên Helen một chi tiết mà Homer không dám: nửa gương mặt nàng mang sẹo, và chính Menelaus cho biết đó là đòn trả thù cho chuyện nàng theo Paris. "Người phụ nữ đẹp nhất thế gian" - danh hiệu đàn ông trao cho nàng rồi nhân danh nó mà phát động chiến tranh - cuối cùng bị chính người chồng hủy đi bằng một lưỡi dao. Homer cho Helen thứ thuốc xóa đau buồn; Nolan tước thứ thuốc ấy đi, bắt nàng mang vết sẹo suốt đời cùng lời xin lỗi. Ba nghìn năm, rốt cục cũng có người nhìn ra nửa mặt bên kia của cuộc chiến.

Nhưng Nolan chưa dừng lại ở sự thương cảm. Ông còn ghép nàng vào một định mệnh song sinh ám ảnh: để Nyong'o đóng hai vai - Helen và người chị em Clytemnestra, vợ của Agamemnon. Cùng một gương mặt cho hai người đàn bà đứng ở hai đầu của huyền thoại: một người bị gán làm nguyên nhân cuộc chiến, một người trở thành hồi kết của nó. Clytemnestra, trong bi kịch Hy Lạp, là người vung rìu giết vị vua khải hoàn trở về. Người đàn bà làm cớ cho chiến tranh và người đàn bà đòi nợ chiến tranh hóa ra mang cùng một gương mặt. Đàn ông ra trận nhân danh một gương mặt phụ nữ, và khi trở về, chính gương mặt ấy đứng đợi ở ngưỡng cửa. Nếu bạn thấy phân cảnh này ngắn ngủi thì hãy nhớ cho: một con dao không cần dài.

Còn Athena của Zendaya thì sao? Nàng gần như là đồng-tác-giả của Odyssey: nữ thần cải trang, dàn dựng, thúc đẩy, đạo diễn từng bước chân của cha con Odysseus. Nếu Helen là cái cớ của câu chuyện, Athena là bàn tay viết ra nó.

Nhưng Nolan là người vô thần nhất từng chạm vào Homer, dù tên các vị thần liên tục được nhắc đến trong phim. "Mọi thứ ngày nay được khoa học giải thích thì ngày xưa đều là siêu nhiên," ông nói. Trong phim, thần linh không giáng thế trong hào quang. Athena hiện ra như một thị kiến mà chỉ người trong cuộc nhìn thấy. Nàng báo cho Telemachus cha chàng còn sống, nàng thoắt ẩn thoắt hiện bên Odysseus.

Một nữ thần chỉ tồn tại khi đàn ông cần nhìn thấy nàng. Là hạn chế của kịch bản hay một chẩn đoán tâm thần? Athena là nữ thần của trí tuệ và chiến tranh, hai thứ đàn ông Hy Lạp trân quý nhất. Và hãy xem họ làm gì? Họ gói cả hai vào hình hài một người phụ nữ, sinh ra từ đầu của Zeus, không mẹ, đồng trinh vĩnh viễn, tức là một người phụ nữ đã được thanh trùng khỏi mọi thứ khiến họ sợ hãi ở phụ nữ thật. Athena được phép thông thái vì nàng không là mối đe dọa. Nàng được phép hiếu chiến vì nàng chiến đấu cho đàn ông. Trong khi Helen bị đổ tội cho một cuộc chiến nàng không phát động, Athena được tôn thờ vì nàng giúp đàn ông thắng những cuộc chiến. Hai người đàn bà, hai mặt của cùng một đồng xu: phụ nữ trong sử thi không được phép là con người - họ chỉ được chọn giữa làm cái cớ hoặc làm vũ khí.

Việc cả hai vai này được trao cho hai diễn viên da màu - Nyong'o và Zendaya - vì thế không phải là "tô điểm đa dạng" như lời Elon Musk. Nó là một sự trùng khớp đầy sức nặng: những gương mặt từng bị điện ảnh Hollywood gạt ra rìa suốt một thế kỷ nay đứng vào đúng hai vị trí mà sử thi từng đặt phụ nữ vào: bị nhìn, bị phán xét, bị sử dụng, nhưng không được thanh minh. Khi Nyong'o bị đem ra mổ xẻ xem có "đủ đẹp" làm Helen hay không, cô chỉ đáp gọn: "Đây là một câu chuyện thần thoại," và dàn diễn viên này "đại diện cho thế giới hôm nay". Rồi cô từ chối tốn thêm thì giờ tự bào chữa. Đó có lẽ là khoảnh khắc Helen nhất của cả chiến dịch quảng bá: người đàn bà từ chối tham gia cuộc chiến mà đàn ông nhân danh mình phát động.

Vậy phải chăng phụ nữ chỉ là cái cớ cho những cuộc chiến của đàn ông? Nolan không trả lời bằng tuyên ngôn, mà bằng hình ảnh. Cảnh thành Troy thất thủ của ông không phải khúc khải hoàn - đàn bà và trẻ con bị tàn sát, và những người lính bị gọi thẳng bằng tội danh: "cưỡng bức và giết chóc." Penelope ngồi giữa Ithaca hỗn loạn, nhìn lũ cầu hôn vét sạch gia tài với một "sự tự chủ bằng thép." Mười năm chiến tranh và mười năm phiêu bạt của đàn ông, hóa ra, được đo đếm chính xác nhất bằng những gì phụ nữ phải gánh chịu trong chờ đợi.

Helen chưa bao giờ phát động một cuộc chiến. Nàng chỉ là lá cờ người ta giương lên trước khi xung trận. Ba nghìn năm sau, khi đám đông trên mạng lao vào cuộc chiến mới vì màu da của nàng, họ vô tình chứng minh điều bộ phim thì thầm suốt ba tiếng: cuộc chiến chưa bao giờ thực sự vì Helen. Nó chỉ cần Helen.

Một người đàn bà "khó có thể nói là đẹp" - theo cái chuẩn đàn ông tự đặt rồi tự thờ - có lẽ là hình ảnh Helen trung thực nhất màn ảnh từng có. Bởi khi nhan sắc không đứng làm bình phong, ta buộc phải nhìn thẳng vào thứ đằng sau nó: không phải một người phụ nữ, mà là lòng ham hố của những con người chỉ cần một cái cớ để lao vào nhau, hết chém rồi giết.

Ba nghìn năm đã trôi qua, loài người đã đủ tỉnh táo để thừa nhận nỗi buồn chiến tranh, nhưng chưa bao giờ đủ dũng cảm để thú nhận niềm vui chiến trận. Và Helen, trong mọi thời đại, chỉ đơn giản là tấm bình phong che đậy sự yếu hèn ấy.